Arles, Saint-Rémy en Auvers

Arles – de droom van je leven

In mei 1888 huurde Vincent van Gogh zijn gele huis aan de Place Lamartine in Arles. Voor het eerst in zijn leven bezat hij zijn eigen huis en hij begon meteen de muren te versieren met schilderijen – waaronder de ‘Zonnebloemen’ en de ‘Slaapkamer’. Hier wilde hij zijn levensdroom waarmaken: een kunstenaarskolonie. Schilders van alle stijlen zouden samen leven en werken in zijn ‘Studio van het Zuiden’. Een plek waar ze samen meer konden creëren dan ze ooit alleen hadden gekund.

Vincent’s oproep werd niet gehoord – niemand nam zijn uitnodiging aan. De drie gastenkamers in het gele huis bleven leeg. Alleen Paul Gauguin (1848-1903) bezocht Van Gogh eind oktober 1888 – na veel overredingskracht en met financiële steun van Vincents broer Theo.

Een bezoek met gevolgen

De twee kunstenaars konden nauwelijks meer van elkaar verschillen – zowel in hun benadering van kunst als in hun persoonlijkheid. Hun tegengestelde opvattingen leidden herhaaldelijk tot verhitte discussies waarin geen compromissen meer mogelijk waren.

“De discussie is overdreven elektrisch. Soms komen we eruit met een vermoeide geest, als een elektrische batterij wanneer die ontladen is.“
Brief (726) aan Theo, december 1888

Eind december dreigde Gauguin, de enige gast, te vertrekken, wat Vincent niet aankon. Kort daarvoor had hij ook vernomen dat zijn broer Theo ging trouwen, wat zijn toch al grote angst voor eenzaamheid nog verergerde.

Vol wanhoop en waarschijnlijk ook bedwelmd door de absint, zou Van Gogh zelfs zijn vriend Gauguin hebben bedreigd met een scheermes. Deze vluchtte weg. Later die avond sneed Vincent van Gogh een deel van zijn oor af, wikkelde het in krantenpapier en gaf het aan een bevriende prostituee. Vincent werd in het ziekenhuis opgenomen met hoge koorts en tekenen van krankzinnigheid.

De verbrijzelde droom

Vincent’s levenslange droom bleef onvervuld. Hij is hier nooit echt van hersteld. Vanaf dat moment werden zijn aanvallen regelmatig. Uit angst voor nieuwe aanvallen liet hij zich in mei 1889 vrijwillig opnemen in de psychiatrische kliniek in Saint-Rémy. Hij was daar alleen in staat om te schilderen tijdens de gezonde fases tussen de aanvallen door.

De zonnebloemen

De beroemde zonnebloemen hingen ooit in de kamer van Paul Gauguin in het gele huis. Van Gogh maakte in totaal zeven grote doeken met zonnebloemen, waarvan er één tijdens de Tweede Wereldoorlog werd verbrand en een ander in privébezit is. De overige vijf werken bevinden zich nu in musea over de hele wereld.

Met deze serie wilde Van Gogh laten zien dat hij met slechts één kleur een schilderij in talloze variaties kon maken. Voor het eerst koos Van Gogh kleuren die verder gingen dan het natuurlijke ‘gele spectrum’ van de plant. Geel met geel en geel in geel – Vincent wilde dat de zonnebloemen in een kamer zouden gloeien als de gebrandschilderde ramen in een gotische kathedraal. Tegenwoordig zijn de gele tinten van zonnebloemen aanzienlijk vervaagd.

Van Gogh koos bewust voor de ‘grote gelen’. Andere schilders vonden ze te ruw en grof, maar Vincent hield van hun imperfectie en schilderde vaak bloemen die al waren vervaagd. Vincent wilde bekend staan als de zonnebloemschilder. Ze werden zijn handelsmerk. Op zijn begrafenis brachten veel vrienden zonnebloemen mee, precies zoals hij had gewild.

De kamer in het gele huis was een van de favoriete schilderijen van Vincent van Gogh. Met de complementaire kleuren oker en violet en het opzettelijk inconsistente perspectief wilde hij een gevoel van absolute rust overbrengen. In de loop der tijd is het violet echter vervaagd tot blauw. Van Gogh schilderde de tweede versie uit zijn hoofd in het ziekenhuis in Saint-Rémy. De derde versie werd gemaakt als cadeau voor zijn zus.

Genialiteit door waanzin?

Nee! We zullen nooit precies weten aan welke ziekten Vincent van Gogh leed. Hij had aanvallen die typisch waren voor epilepsie of schizofrenie. Hierdoor lag zijn werk soms wekenlang stil. Daarnaast lijkt hij te hebben geleden aan een soort bipolaire stoornis (“happy-go-lucky,
sad to death“) maakte zijn sociale leven erg moeilijk. Beide ziekten werden verergerd door overmatig alcoholgebruik. Het meest directe effect van zijn ziekten op zijn schilderkunst was de sterke manische creatieve energie waarmee hij zich weer op zijn werk stortte zodra hij weer gezond was. Tegenwoordig zijn experts er zeker van dat Van Gogh’s individuele stijl en genie niet het gevolg waren van zijn geestesziekte. Hij ontwikkelde ze ondanks zijn lijden.

De ontdekking van kleur

Uitgeput door het stadsleven werd Vincent van Gogh naar het zuiden getrokken, naar Arles. Geïnspireerd door de Japanse kersenbloesem wilde hij de fruitbomen daar in de lente schilderen. Het ‘licht van het zuiden’ onthulde de kleuren voor Vincent van Gogh. Vanaf dat moment schilderde hij in de stralende kleuren waar zijn late werk beroemd om is.

Van Gogh legde de sfeer van een zomerdag vast in dit schilderij. Hij werkte dagenlang onder de brandende zon. Van Gogh combineerde de azuurblauwe lucht met meer dan 30 verschillende tinten geel en groen voor het land. Vincent zelf beschouwde het als een van zijn meest succesvolle schilderijen.

De amandelboom is de eerste voorbode van de lente en de grote bloesems symboliseren nieuw leven. Het motief, de duidelijke contouren en de positie van de boom in het schilderij zijn geïnspireerd op de Japanse prentkunst. Het werk staat ook bekend om de vele blauwtinten die Van Gogh in de achtergrond gebruikte.

Dit schilderij was Van Goghs cadeau voor de geboorte van Vincent Willem, de zoon van zijn broer Theo en diens vrouw Johanna. Theo schreef in een brief: “‘Zoals we je hebben verteld, zullen we hem naar jou vernoemen en ik wens dat hij net zo vastberaden en moedig wordt als jij.“ Vincent Willem richtte in 1973 het Van Gogh Museum in Amsterdam op.

Het terras bij nacht

Nachtschilderijen zijn zeldzaam in de schilderkunst. Van Gogh pakt deze uitdaging op een onconventionele manier aan. In plaats van zwart- en grijstinten te gebruiken, zet hij een heleboel kleuren in. Aan zijn broer schreef Vincent van Gogh enthousiast dat hij dit schilderij helemaal zonder zwart heeft gemaakt. Alle donkere tinten, die het diepe, donkerblauwe contrast vormen met het in geel stralende zonnescherm, zijn zelf gemengd. Van Gogh is tevreden met het effect: “Ik denk dat het heldere gaslicht, dat immers geel en oranje is, het blauw sterker laat uitkomen.”

Hoe goed Vincent van Gogh kon observeren, laten de sterren aan de hemel van het schilderij zien. Ze zijn zo precies afgebeeld, dat het mogelijk was om het schilderij te dateren op de nacht van 16 of 17 september 1888.

Lange tijd werd gedacht dat dit het laatste schilderij van Van Gogh was. Waarschijnlijk ook omdat de sfeer zo onheilspellend lijkt – de kraaien als boodschappers van de naderende dood. Helaas is dit niet waar: Vincent van Gogh begon aan ‘De boomwortels’ op de dag van zijn dood, volgens zijn zwager Andries Bonger.

De laatste dagen in Auvers

De 70 dagen in Auvers waren vol creatieve energie en vertrouwen. Van Gogh maakte hier meer dan 70 schilderijen. Waarom Vincent van Gogh daar op 27 juli 1890 een einde aan zijn leven wilde maken, blijft tot op de dag van vandaag een raadsel. In een brief aan Vincent’s broer Theo beschrijft zijn zwager Andries Bonger het begin van Van Gogh’s laatste dag als volkomen normaal: “Op de ochtend van het fatale schot had hij nog een bosgezicht geschilderd, vol zonneschijn en leven.“ Op de avond van 27 juli sleepte Vincent zich echter naar zijn kamer met een kogel uit een revolver in zijn maag. De kogel, die hij waarschijnlijk zelf had afgevuurd, zat nog vast in zijn ruggengraat. Theo kwam met spoed uit Parijs, maar twee dagen later, op 29 juli, overleed Vincent van Gogh op 37-jarige leeftijd aan de gevolgen van zijn verwonding.

Het lichaam werd opgebaard in het restaurant van Ravoux. Zijn goede vriend Émile Bernard beschreef het tafereel met de woorden:

“De kist was al gesloten. Ik was te laat om de man terug te zien die me vier jaar geleden vol hoop had achtergelaten […]. Al zijn laatste schilderijen waren opgehangen aan de muren van de kamer waar zijn lichaam was opgebaard en vormden een soort aureool voor hem, en de flits van genialiteit die ze uitstraalden maakte deze dood des te pijnlijker voor de kunstenaars. [De zonnebloemen waar hij zo van hield, gele dahlia’s, overal gele bloemen. Zoals je je zult herinneren was dit zijn lievelingskleur, het symbool van licht, dat hij zowel in harten als in kunstwerken heeft gedroomd.“

Op 30 juli werd Vincent van Gogh begraven op het kerkhof van Auvers-sur-Oise onder groot medeleven van vrienden, familie en collega-kunstenaars.

In wat waarschijnlijk zijn allerlaatste schilderij is, laat Vincent van Gogh abstracte vormen zien. Pas op het tweede gezicht wordt duidelijk dat het om boomwortels op een helling gaat. Het schilderij is onaf. De lichtstemming is die van een zonnige middag. Deskundigen concluderen hieruit dat hij eraan heeft gewerkt tot kort voor zijn zelfmoord rond 8 uur ’s avonds.